Naar de inhoud
Gutenberg · Mainzgutenberg-mainz.de · onafhankelijk

Stand:

Vertaald uit het Duits. Bij verschillen geldt de Duitse versie.

Boekdrukkunst eenvoudig uitgelegd

Deze pagina legt Gutenbergs boekdrukkunst uit in korte zinnen – bijvoorbeeld voor een spreekbeurt of om te herhalen. Elk gegeven heeft een bron. Uitgebreid staat alles onder Hoe de boekdrukkunst werkte.

Kernpunten

  • Johannes Gutenberg ontwikkelde in Mainz de boekdrukkunst met losse letters. De eerste drukken ontstonden rond 1450.1
  • Losse letters zijn afzonderlijke letters van metaal. Je kunt ze samenvoegen tot woorden en pagina’s en daarna weer gebruiken voor een nieuwe tekst.2
  • Gutenbergs prestatie was een heel systeem: gietinstrument, letterkast, zethaak, pers, drukinkt en inktballen.1
  • Zijn bekendste werk is de Gutenbergbijbel met 1.282 pagina’s.3
  • Gutenberg was niet de eerste die met letters van metaal drukte: in Korea ontstond al in 1377 zo’n boek.4

Zo citeer je deze pagina: gutenberg-mainz.de: ‘Boekdrukkunst eenvoudig uitgelegd – Gutenbergs uitvinding’. https://www.gutenberg-mainz.de/nl/boekdrukkunst-eenvoudig-uitgelegd/, geraadpleegd op (datum van je raadpleging). Noem voor afzonderlijke uitspraken ook de bron van het voetnootcijfer.

Wat is boekdrukkunst met losse letters?

Bij het boekdrukken wordt een tekst niet met de hand overgeschreven, maar met drukinkt op papier of perkament geperst. Het bijzondere bij Gutenberg: elke letter is een eigen klein stukje metaal, een drukletter. Het Gutenberg-Museum beschrijft het idee zo: tekst in zijn elementen ontleden en naar behoefte weer samenvoegen.2

Daarvoor bestond in Europa al het drukken met houten blokken. Daarbij werd een hele pagina in hout gesneden; volgens de Neue Deutsche Biographie kwam dat in Europa rond 1420 op.5 Een gesneden blok past echter alleen voor precies die ene pagina. Letters kun je daarentegen steeds opnieuw samenstellen.

Zo werkt het in zes stappen

  1. Stempel: voor elke letter wordt een stempel van staal gesneden.5
  2. Matrijs: de stempel wordt in koper geslagen. Zo ontstaat een vorm.5
  3. Gieten: met het handgietinstrument worden uit de vorm veel gelijke letters van metaal gegoten.5,1
  4. Zetten: de letters liggen gesorteerd in de letterkast. De zetter rijgt ze in de zethaak aaneen tot regels en pagina’s.1
  5. Inkten: met inktballen wordt drukinkt op de letters getamponneerd.1,6
  6. Drukken: papier of perkament wordt erop gelegd en in de pers stevig aangedrukt.6,3

Dat inktballen en pers bij Gutenbergs systeem hoorden, documenteert de Gutenberg-Gesellschaft.1 Hoe inkten en drukken verliepen, beschrijft de Library of Congress voor de houten handpers van de 15e tot de 18e eeuw; voor Gutenbergs werkplaats is dit verloop afgeleid.6 De Gutenbergbijbel werd op papier en op perkament gedrukt.3

De stappen met tekeningen zie je in de werkplaats in zes stappen.

Wanneer en waar?

Gutenberg werd in Mainz geboren. Zijn geboortejaar kent niemand precies; het onderzoek noemt de periode tussen 1394 en 1399.5 Rond 1450 ontstonden in Mainz de eerste drukken.1 De Gutenbergbijbel werd ongeveer tussen 1452 en 1455 gedrukt.5 Gutenberg stierf begin 1468 in Mainz.7

Een precieze datum van de uitvinding bestaat niet. Hoe je toch op „rond 1450” komt, lees je onder Wanneer werd de boekdrukkunst uitgevonden?

Waarom was dat belangrijk?

Met het nieuwe procedé kon dezelfde tekst vele malen gelijk worden gedrukt. Aflaatbrieven werden in oplagen van meerdere duizenden stuks gedrukt.1 Van de Gutenbergbijbel ontstonden naar schatting zo’n 180 exemplaren.3 Het procedé bleef meer dan 350 jaar in de kern gelijk; pas in de 19e eeuw vervingen machines het handgietinstrument.2

Wat vaak verkeerd wordt verteld

„Gutenberg heeft het drukken uitgevonden.” Er werd al lang voor hem gedrukt: in China met houten blokken volgens de Neue Deutsche Biographie sinds de 5e eeuw, in Korea in 1377 met metalen letters.5,4 Gutenbergs prestatie was het complete systeem voor de boekdrukkunst in Europa.1

„Gutenberg werd in het jaar 1400 geboren.” Het jaar 1400 werd pas aan het eind van de 19e eeuw vastgesteld, zodat Mainz in 1900 de 500e verjaardag kon vieren.8

„Zo zag Gutenberg eruit.” Een afbeelding uit zijn eigen tijd bestaat niet. Ook het monument in Mainz toont hem zoals men zich hem later voorstelde.9

Meer van zulke uitspraken om te controleren: het leeronderdeel Bewijs of legende? op de pagina over Gutenberg.

Woorden om te onthouden

  • Drukletter: een afzonderlijke gegoten letter van metaal.5
  • Stempel (patrijs): stempel van staal waarop de letter verheven en in spiegelbeeld staat.5
  • Matrijs: verdiepte vorm van de letter in koper.5
  • Letterkast: kast met vakjes waarin de letters per teken gesorteerd liggen.1
  • Zethaak: gereedschap waarin de zetter de letters aaneenrijgt tot regels.1
  • Inktballen: ballen waarmee de drukinkt op de zetvorm wordt getamponneerd.1

Veelgestelde vragen

Wanneer werd de boekdrukkunst uitgevonden? In Mainz rond 1450; een precieze datum is niet overgeleverd.1

Wie heeft de boekdrukkunst uitgevonden? De boekdrukkunst met losse metalen letters in Europa ontwikkelde Johannes Gutenberg. In Korea werd al in 1377 met metalen letters gedrukt.1,4 Hoe dat bij elkaar past, legt de pagina Wie vond de boekdrukkunst uit? uit.

Wat was het eerste gedrukte boek? De Gutenbergbijbel geldt als het eerste boek dat in de westerse wereld met losse letters werd gedrukt. Ouder is het Koreaanse Jikji uit 1377.1,4

Hoeveel Gutenbergbijbels zijn er nog? Wereldwijd zijn 49 volledige en onvolledige exemplaren bekend; twee daarvan gelden als vermist.3

Verder