Stand:
Vertaald uit het Duits. Bij verschillen geldt de Duitse versie.

Hoe Gutenbergs boekdrukkunst werkte
Kernpunten
- Gutenberg ontwikkelde de boekdrukkunst met losse letters in Mainz; de eerste drukken ontstonden volgens de Internationale Gutenberg-Gesellschaft rond 1450. Een datum van de uitvinding is niet overgeleverd.1
- Gutenbergs prestatie was een samenhangend systeem: handgietinstrument, letterkast, zethaak, drukpers, drukinkt en inktballen.1
- Letters werden als stalen stempels gesneden, in koper afgevormd en met een gietinstrument in lood gegoten.2
- Het procedé bleef meer dan 350 jaar in de kern gelijk; pas in de 19e eeuw vervingen gietmachines het handgietinstrument.3
- Of al de vroegste Mainzer drukken met een handgietinstrument ontstonden, was in het onderzoek omstreden; een microscopisch onderzoek uit 2015 ondersteunt die aanname.4
Zo citeer je deze pagina: gutenberg-mainz.de: ‘Gutenbergs boekdrukkunst: de uitvinding in zes stappen’. https://www.gutenberg-mainz.de/nl/boekdrukkunst/, geraadpleegd op (datum van je raadpleging). Noem voor afzonderlijke uitspraken ook de bron van het voetnootcijfer.
Wanneer werd de boekdrukkunst uitgevonden?
Een oorkonde met de dag van de uitvinding bestaat niet. Het jaartal „rond 1450” is daarom een afgeleid gegeven, gesteund door verscheidene gedateerde documenten:
gedocumenteerd 1439 – gedocumenteerd. De Straatsburgse procesakten noemen lood, „vormen” en een pers in Gutenbergs omgeving. Of daar al werd gedrukt, is niet gedocumenteerd.5
afgeleid Rond 1450 – afgeleid. Afgeleid is het begin van het drukken: rond 1450 ontstonden volgens de Gutenberg-Gesellschaft de eerste drukken. Gedocumenteerd is daarentegen het geld ervoor: in 1449 leende Johannes Fust Gutenberg 800 gulden, enkele jaren later nog eens 800 gulden voor het gezamenlijke „werk der boeken”; dat is vastgelegd in het Helmasperger’sche Notariatsinstrument van 1455.1
gedocumenteerd 22 oktober 1454 – gedocumenteerd. Een aflaatbrief uit Gutenbergs werkplaats draagt deze met de hand ingevulde datum van uitgifte; daarmee is hij de oudste indirect dateerbare druk van de werkplaats.1
gedocumenteerd Maart 1455 – gedocumenteerd. Op 12 maart 1455 berichtte Enea Silvio Piccolomini over katernen van gedrukte bijbels die hij de herfst ervoor in Frankfurt had gezien.6
Ter vergelijking: met gegoten losse metalen letters werd al in 1377 in Korea gedrukt.7 Hoe dat bij elkaar past, lees je onder Wie vond de boekdrukkunst uit?
Het idee
Het Gutenberg-Museum vat de kern zo samen: tekst in zijn elementen ontleden en naar behoefte weer samenvoegen.3 Nieuw was niet het drukken op zich, maar dat afzonderlijke letters in grote aantallen, even hoog en uitwisselbaar konden worden gemaakt.
De werkplaats in zes stappen
Schematische tekeningen (eigen weergave, geen historische afbeelding).
1. Stempel snijden
Voor elk teken wordt een stempel van staal gesneden, de patrijs (Punze). De letter staat daarop verheven en in spiegelbeeld.2
2. Matrijs slaan
De stempel wordt in een zachter stuk koper geslagen. Zo ontstaat de matrijs, een verdiepte vorm van de letter.2
3. Letters gieten
De matrijs zit in het handgietinstrument. Vloeibaar metaal wordt erin gegoten; na het afkoelen is een letter klaar – en het volgende exemplaar van dezelfde letter kan meteen volgen.2,1 Voor de 42-regelige Bijbel omvatte het lettertype volgens de Neue Deutsche Biographie 299 verschillende tekens.2 Adolf Wild noemt 290 tekens, de Library of Congress 300.8,9
Over de metaallegering: de hier gebruikte bronnen noemen geen overgeleverd recept van Gutenberg. We geven daarom geen percentages.
4. Zetten
De letters liggen per teken gesorteerd in de letterkast. De zetter rijgt ze in de zethaak aaneen tot regels en de regels tot een pagina.1 Bij de Gutenbergbijbel werkten volgens onderzoek van de Princeton University Library vier zetters tegelijk aan vier delen.6
5. Inkten
Met inktballen wordt de drukinkt op de zetvorm getamponneerd.1 Ook de drukinkt was een nieuwe ontwikkeling.2
6. Drukken
Papier of perkament wordt erop gelegd en in de pers tegen de vorm gedrukt.1,2 Een houten pers komt al voor in de Straatsburgse procesakten van 1439, gebouwd door de draaier Conrad Saspach.5 Hoe een drukgang aan de pers verliep en wat er over gietinstrument en drukinkt bekend is: Hoe werkte de drukpers?
Wat het onderzoek bespreekt
Bestond het handgietinstrument al vanaf het begin? Blaise Agüera y Arcas en Paul Needham vergeleken in 2003 het vroege „DK-type” met software en vonden een handgietinstrument onwaarschijnlijk. Christoph Reske vergeleek de letters later onder de microscoop en vond kenmerken die passen bij een systeem van stempel, matrijs en handgietinstrument (Gutenberg-Jahrbuch 2015).4 De vraag laat zien: ook na meer dan 550 jaar wordt nog onderzoek gedaan naar Gutenbergs techniek.
Hoe groot was het aandeel van Peter Schöffer? De schrijver Peter Schöffer was vermoedelijk wezenlijk betrokken bij het ontwerp van de letters – in detail gedocumenteerd is dat niet.1
Hoe lang het systeem standhield
Houten persen en het handgietinstrument bleven meer dan 350 jaar in gebruik. Pas in de 19e eeuw vervingen ijzeren persen de houten en gietmachines het handgietinstrument.3
Zelf bekijken en uitproberen
Een drukpers zoals die van Gutenberg in werking zie je in het Gutenberg-Museum: in de tijdelijke tentoonstelling zijn op de eerste verdieping drukdemonstraties aan de gereconstrueerde Gutenbergpers; daar gaat het ook over het stempelsnijden en het lettergieten, dus over de eerste stappen van de werkplaats.10 In de Druckladen (drukwerkplaats) van het museum kun je onder begeleiding zelf zetten en drukken (aanbod en tijden bij het museum).
Verder
- Boekdrukkunst eenvoudig uitgelegd – het belangrijkste in korte zinnen, bijvoorbeeld voor een spreekbeurt
- Hoe werkte de drukpers? – gieten, inkten, drukken in detail
- Je naam in letters zoals bij Gutenberg – je eigen naam in spiegelbeeld zetten en als afdruk zien
- De Gutenbergbijbel
- Wie vond de boekdrukkunst uit?