Stand:
Vertaald uit het Duits. Bij verschillen geldt de Duitse versie.
Hoe werkte de drukpers?
De pers is het bekendste beeld van Gutenbergs uitvinding, maar slechts een deel ervan. Om een pagina te kunnen drukken, moesten drie dingen bij elkaar passen: letters uit het handgietinstrument, een geschikte drukinkt en een pers die papier of perkament gelijkmatig op de vorm drukt.1 Deze pagina legt alle drie uit – en zegt bij elke stap hoe we het weten.
Kernpunten
- Hoe Gutenbergs pers precies gebouwd was, is niet overgeleverd. Het Smithsonian vermoedt een houten frame waarin een spindel via een lange hefboom de druk opwekte.2
- Gedocumenteerd is al in 1439 een pers in Gutenbergs omgeving: de Straatsburgse procesakten noemen een pers van de draaier Conrad Saspach.3
- Volgens de Neue Deutsche Biographie goot Gutenberg de letters van lood in koperen matrijzen waarin hij stalen stempels had geslagen – met een klein gietinstrument.4 Of dit handgietinstrument al voor de vroegste letters bestond, is omstreden (zie bouwsteen 1).5
- Gutenbergs drukinkt bevat opvallend veel koper en lood; dat toonden metingen aan de University of California, Davis, in de jaren 1980 aan.6
- Houten frame, spindel en hefboom bleven volgens het Smithsonian zo’n 350 jaar de basisonderdelen van de pers.2 Het Gutenberg-Museum noemt meer dan 350 jaar, tot in de 19e eeuw ijzeren persen en gietmachines kwamen.7
Zo citeer je deze pagina: gutenberg-mainz.de: ‘Hoe werkte de drukpers? Gieten, inkten, drukken’. https://www.gutenberg-mainz.de/nl/boekdrukkunst/drukpers/, geraadpleegd op (datum van je raadpleging). Noem voor afzonderlijke uitspraken ook de bron van het voetnootcijfer.
Wat over Gutenbergs pers gedocumenteerd is
gedocumenteerd Een pers in Straatsburg, 1439 – gedocumenteerd. In de akten van het Straatsburgse proces van 1439 verklaren getuigen dat de draaier Conrad Saspach een pers had gebouwd; daarnaast is sprake van lood en „vormen”. Of daarmee al werd gedrukt, zeggen de akten niet.3,4
gedocumenteerd Een apparaat in het Mainzer proces, 1455 – gedocumenteerd. Het Helmasperger’sche Notariatsinstrument van 6 november 1455 legt het geschil tussen Johannes Fust en Gutenberg vast. Volgens de Princeton University Library ging het om leningen voor het „werk der boeken”, waartoe papier, perkament, inkt en een niet nader genoemd apparaat behoorden.8 Een beschrijving van de pers bevat het document niet.
vermoed Hoe de pers gebouwd was – vermoed. Het National Museum of American History (Smithsonian) schrijft dat men niet weet welk type pers Gutenberg gebruikte, omdat hij die geheimhield. Men mag echter aannemen dat ze een houten frame had en dat de kracht kwam van een spindel die je met een lange hefboom draaide – de „Bengel” (persboom).2 De Library of Congress schrijft dat Gutenberg de bouw van de wijnpers zo veranderde dat ze bij het losdraaien niet verdraaide en de inkt niet uitsmeerde; een bron uit zijn tijd noemt ze daarvoor niet.9
Afbeeldingen van een „Gutenbergpers” – reconstructies. Het Smithsonian bezit een klein houten model uit het eind van de 19e eeuw. Volgens het museum berust het op een toen wijdverbreide afbeelding; een directe overlevering van Gutenbergs pers zou er niet zijn.2 Ook de pers waarop het Gutenberg-Museum demonstreert, is een reconstructie.10
Bouwsteen 1: letters uit het handgietinstrument
De Neue Deutsche Biographie beschrijft Gutenbergs werkwijze zo: hij sneed de letters in staal, sloeg deze stempels in kleine koperblokjes en goot in de zo ontstane matrijs lood – met een klein gietinstrument.4 Voor de 42-regelige Bijbel ontstond zo een lettertype met 299 verschillende tekens.4 Adolf Wild noemt 290 tekens, de Library of Congress 300.11,12
afgeleid Hoe het gieten verliep – afgeleid. De Library of Congress beschrijft het handgietinstrument zoals lettergieters het van de 15e tot de 18e eeuw gebruikten: twee in elkaar grijpende, met hout beklede metalen helften met een holte; onderin ligt de koperen matrijs. De gieter giet een hete legering, vooral van lood, in het kanaal. Na het afkoelen opent hij het instrument, breekt de uitstekende gietstaart af en smelt die weer om; de letter wordt op een uniforme maat gevijld, zodat alle regels recht staan.9 Of Gutenbergs instrument er in elk detail zo uitzag, is niet overgeleverd.
omstreden Bestond het handgietinstrument al vanaf het begin? – omstreden. Een software-onderzoek van Blaise Agüera y Arcas en Paul Needham (2003) achtte het voor de vroegste Mainzer letters onwaarschijnlijk; Christoph Reske vond in 2015 onder de microscoop kenmerken die passen bij stempel, matrijs en handgietinstrument.5 Meer daarover onder Wat het onderzoek bespreekt.
Over de metaallegering: een overgeleverd recept van Gutenberg noemen onze bronnen niet. We geven daarom geen aandelen.
Bouwsteen 2: drukinkt
De Neue Deutsche Biographie rekent een nieuwe, uitstekende drukinkt uitdrukkelijk tot Gutenbergs prestaties.4
afgeleid Koper en lood in de inkt – afgeleid. In de jaren 1980 onderzochten Thomas Cahill, Richard Schwab en hun team aan het Crocker Nuclear Laboratory van de University of California, Davis, de inkt van de Gutenbergbijbel zonder hem te beschadigen met een protonenbundel. Volgens de beschrijving in het archief van de Saint Louis University was daarmee voor het eerst de chemische samenstelling van de inkt bepaald: hij is tot op vandaag opvallend glanzend en zwart, omdat hij veel koper en lood bevat, en verschilt van de inkt van latere drukkers uit de 15e eeuw.6
afgeleid Waaruit vroege drukinkt bestond – afgeleid. De Library of Congress beschrijft de vroegste zwarte drukinkt als een mengsel van lijnolie en roet van verbrande hars – taai, kleverig en zo duurzaam dat oude drukken nog altijd diepzwart zijn.13 Dat is een algemeen gegeven voor de vroege boekdrukkunst, geen recept uit Gutenbergs werkplaats.
afgeleid Opbrengen met inktballen – afgeleid. De inkt werd met inktballen op de vorm gebracht.1 Volgens de Library of Congress waren dat met wol gevulde leren ballen aan houten handgrepen; de drukker wreef de inkt uit tussen twee ballen en tamponneerde hem dan gelijkmatig op de letters.13
Bouwsteen 3: de pers in beweging
Hoe een drukgang aan een houten handpers verliep, is uit latere eeuwen goed beschreven. Voor Gutenbergs werkplaats is dit verloop afgeleid: de basisconstructie bleef lang gelijk, details kunnen afwijken.2
- Vorm inleggen: de klaar gezette, stevig vastgeklemde zetvorm komt op het vlakke bed van de pers (Engels bed of press stone).13
- Vel aanleggen: het papier werd de avond ervoor bevochtigd, zodat het de inkt beter opneemt. Het wordt op het timpaan (tympan) gelegd, een met stof beklede, opklapbare raam; kleine pinnen houden het vel vast. Daarover klapt het frisket (frisket), een met perkament bespannen raam dat zo is uitgesneden dat alleen de tekstvlakken vrij blijven.13
- Inkten: met de inktballen wordt de zetvorm ingeïnkt.13
- Inrijden: timpaan en frisket worden op de vorm geklapt; met een slinger rijdt het bed onder de drukplaat, de degel (platen).13
- Drukken: de drukker trekt de persboom naar zich toe. De spindel laat de degel zakken en drukt het vel tegen de letters.13
- Tweede trek: omdat houten frame en spindel niet genoeg kracht opbrachten voor een heel vel, was de degel maar half zo groot als de vorm. Het bed werd verder gedraaid en de tweede helft met een tweede trek gedrukt.2
- Uitleggen: bed terug, timpaan open, vel eraf en te drogen leggen. De achterkant werd later gedrukt; de pinnengaatjes hielpen om voor- en achterkant precies op elkaar af te stemmen.13
afgeleid Hoe snel dat ging – afgeleid. Volgens het Smithsonian haalden twee mannen aan zo’n pers met twee trekken – de een inktte, de ander trok – tot 240 eenzijdig bedrukte vellen per uur. Het gegeven beschrijft de latere praktijk aan de houten pers.2 Hoe snel Gutenbergs werkplaats drukte, is niet overgeleverd.
Wat dat voor de Bijbel betekende. De Gutenbergbijbel telt 643 bladen in het grote royal-folioformaat, bedrukt op papier en op perkament.8 Elk blad moest voor elk exemplaar door de pers – meer daarover, en waar de bewaarde bijbels nu liggen, onder Waar zijn de Gutenbergbijbels nu?.
Hoe lang het systeem standhield
Houten frame, spindel en hefboom bleven volgens het Smithsonian zo’n 350 jaar de basisonderdelen van de boekdrukpers.2 Het Gutenberg-Museum noemt meer dan 350 jaar waarin het procedé zich bewees; pas in de 19e eeuw vervingen ijzeren persen de houten en gietmachines het handgietinstrument.7
Zelf bekijken
In het Gutenberg-Museum zijn op de eerste verdieping van de tijdelijke tentoonstelling drukdemonstraties aan de gereconstrueerde Gutenbergpers; daar gaat het ook over stempelsnijden en lettergieten.10 Openingstijden en bereikbaarheid: Gutenberg-Museum.
Verder
- Hoe Gutenbergs boekdrukkunst werkte – de werkplaats in zes stappen
- Boekdrukkunst eenvoudig uitgelegd – het belangrijkste in korte zinnen
- Waar zijn de Gutenbergbijbels nu?