Naar de inhoud
Gutenberg · Mainzgutenberg-mainz.de · onafhankelijk

Stand:

Vertaald uit het Duits. Bij verschillen geldt de Duitse versie.

Het lettertype van de Gutenbergbijbel

De Gutenbergbijbel ziet eruit als een handschrift: met varianten, ligaturen en afkortingen bootste Gutenberg de gewoonten van de schrijvers na.1 Het fundamentele onderzoek hiernaar is van Paul Schwenke (1900), een recenter onderzoek van Adolf Wild (1995), destijds conservator bij het Gutenberg-Museum.2,3

Kernpunten

  • De bijbel is gedrukt in een gotische textura, ook missaalschrift genoemd.4,3
  • Het lettertype had zo’n 300 verschillende tekens; Wild noemt er 290, de Neue Deutsche Biographie 299.5,1,6,3,7
  • Bijna elke kleine letter bestond in twee vormen, zodat de afstanden binnen een woord gelijk bleven.2
  • Ligaturen en afkortingen hielpen om alle regels even lang te maken.2,3

Zo citeer je deze pagina: gutenberg-mainz.de: ‘Het lettertype van de Gutenbergbijbel: textura en ligaturen’. https://www.gutenberg-mainz.de/nl/gutenbergbijbel/lettertype/, geraadpleegd op (datum van je raadpleging). Noem voor afzonderlijke uitspraken ook de bron van het voetnootcijfer.

Welk schrift?

De Staats- und Universitätsbibliothek Göttingen noemt het schrift missaalschrift of textura.4 Volgens de Princeton University Library kwam de hoekige letter overeen met het plechtigste schrift van liturgische handschriften.8

De textura was toen vooral gebruikelijk voor liturgische boeken, en voor een bijbel is de letter opvallend groot. Wild ziet dat als aanwijzing dat eruit werd voorgelezen, bijvoorbeeld aan tafel in het klooster – een afgeleide interpretatie.3 De grootte wordt over 20 regels gemeten: samen zijn die 140 millimeter, dus 7 millimeter per regel (eigen berekening). Daarom heet de letter in de Gesamtkatalog der Wiegendrucke (de centrale catalogus van alle wiegendrukken) „Type 1:140G”.9,10

Waarom zoveel tekens?

De bronnen tellen verschillend: Wild noemt 290, de Neue Deutsche Biographie 299, de Library of Congress 300.3,7,5 Waarin de tellingen verschillen, legt geen vrij toegankelijke bron uit.

Het grootste deel verklaart Schwenke met een „principe van gelijke afstanden”: de verticale stokken moesten in elk woord even ver uit elkaar staan. Na letters die rechts ver uitsteken, zoals c, e, r of t, zouden anders de punt van de volgende letter en het uitsteeksel tegen elkaar zijn gestoten, en de afstanden zouden ongelijk zijn geworden. Gutenberg maakte daarom voor bijna elke letter een nevenvorm zonder de aanzet links. Alleen de ronde r, de z en de hooggeplaatste s, die geen verticale stok hebben, vormden een uitzondering. Schwenke schrijft: „Daarmee verdubbelde hij het aantal van zijn letters” (eigen vertaling; Duits origineel: „Er verdoppelte damit die Zahl seiner Typen”).2

Daarbij kwamen ligaturen, bijna allemaal eveneens in een hoofd- en een nevenvorm, en varianten met verschillende afkortingstekens.2 Volgens de Library of Congress waren er ongeveer 125 soorten afkortingstekens.5 Hoe de overige tekens zijn verdeeld, is met vrij toegankelijke bronnen niet te staven; daarom noemen we geen verdere aantallen.

Ligaturen

Een ligatuur is een gegoten letter waarop twee of meer letters met elkaar verbonden zijn.3 Volgens Schwenke maakte Gutenberg ze niet omdat bepaalde letters vaak samen voorkomen, maar om grafische redenen: sommige letters sloten los slecht op elkaar aan, andere verbindingen bespaarden ruimte.2 Ruimte bespaarden d, h, p en v in verbinding met a, e en o, en de dubbele p. De rechterstok van de eerste letter dient daarbij tegelijk als linkerstok van de tweede; zo wordt ongeveer de breedte van een i bespaard.2

Afkortingen lezen

Schrijvers kortten veel woorden af om tijd en ruimte te besparen; Gutenberg nam die verkortingen over.3,6 Meestal staat er een streepje of haakje boven of naast een kleine letter.3 Een n of m wordt vaak alleen aangegeven met een streepje boven de letter ervoor.2,10 Volgens Schwenke was het afkortingsteken samen met de letter gegoten; elke zulke combinatie had haar eigen matrijs.2 Hoe die matrijs ontstond, legt Wild uit: Gutenberg sneed daarvoor geen nieuwe stempels, maar sloeg stempels voor streepjes en haakjes extra in de matrijzen van de letters.3

Enkele voorbeelden:

  • In de eerste druk van blad 1 staat „litteras” als lras met een streepje boven de a. Voor de lettergreep „per” staat een p met een dwarsstreep door de onderstok.10
  • In de tekst van Genesis staat „faciem” als facie met een streepje boven de e.10
  • De Library of Congress toont een zin waarin elk woord is afgekort; voluit geschreven begint hij met „Quod melius intelligimus”. Een teken dat op een 9 lijkt, staat daar voor de uitgang -us, een teken dat op een 7 lijkt voor „et”.11

Rechte kanten

De regels eindigen precies onder elkaar. Met varianten, ligaturen en afkortingen kon een regel worden samengedrukt of opgerekt.3,2 Over de woordafstanden verschillen de auteurs van mening: volgens Wild bleven die op zeldzame uitzonderingen na gelijk, ongeveer zo breed als een i.3 Volgens Schwenke veranderden de zetters al snel ook de woordafstanden: meestal maakten ze die kleiner, groter vooral bij leestekens.2 Afbreekstreepje en punt staan rechts buiten de kolom; aan het eind van een kolom of pagina wordt geen woord afgebroken.2,3

Van 40 naar 42 regels

Er werd gezet in twee kolommen, eerst met 40, daarna met 42 regels.8,10 Om 42 regels in dezelfde hoogte te laten passen, werden de letters aan de kop ongeveer 0,3 millimeter afgeslepen; daarbij werden hoge hoofdletters en afkortingsstreepjes aangesneden. Daartussen was er een proefpagina met 41 regels.2,3 In rood werd alleen op de eerste pagina’s gedrukt.3,12

Tegen het einde van de druk werden afkortingen veel spaarzamer gebruikt dan aan het begin, en op herdrukte bladen schreven de zetters verkortingen vaak voluit.2 Zo schrijven bij blad 1 de tweede en de derde druk „perferens” en „litteras” voluit.10

Wat nog open is

Hoe de aantallen 290 en 299 zijn geteld, staat alleen in vakliteratuur die niet vrij toegankelijk is. Open is ook of elk teken uit slechts één matrijs werd gegoten: een statistisch onderzoek van een bijbelpagina uit 2010 concludeert dat er meerdere matrijzen waren – dat is omstreden.13 Meer hierover: Hoe de boekdrukkunst werkte.

Zelf bekijken: de Gutenbergbijbel van Göttingen stond al in 2000 volledig online.4 Tegenwoordig vind je digitale versies van meerdere exemplaren via de tabel met exemplaren. Vergroot daar een regel en zoek de streepjes boven de letters.

Veelgestelde vragen

Wat betekent een streepje boven een letter? Meestal een afkorting, vaak voor een weggelaten n of m.2,10

Verder