Stand:
Vertaald uit het Duits. Bij verschillen geldt de Duitse versie.

Johannes Gutenberg: wat we weten – en wat niet
Kernpunten
- Gutenbergs geboortejaar is niet overgeleverd. Het jaar 1400 is een vaststelling van het eind van de 19e eeuw voor het 500-jarige jubileum in 1900.1
- Van 1434 tot 1444 is Gutenberg in Straatsburg aantoonbaar.2
- Een notariële akte van 6 november 1455 documenteert het geschil met zijn geldschieter Johannes Fust; het origineel ligt in Göttingen.2,3
- Een portret van Gutenberg uit zijn eigen tijd bestaat niet; alle afbeeldingen en beelden zijn idealiseringen.4
Zo citeer je deze pagina: gutenberg-mainz.de: ‘Johannes Gutenberg: wat we weten – en wat niet’. https://www.gutenberg-mainz.de/nl/johannes-gutenberg/, geraadpleegd op (datum van je raadpleging). Noem voor afzonderlijke uitspraken ook de bron van het voetnootcijfer.
In het kort
Het belangrijkste in één oogopslag, telkens met bewijsniveau: gedocumenteerd betekent dat er een document uit die tijd bewaard is; afgeleid, dat het onderzoek het concludeert; vermoed, dat het overgeleverd of aangenomen is; omstreden, dat de bronnen elkaar tegenspreken – dan noemen we de varianten. Waar geen niveau staat, volgen we de genoemde bron.
- Geboortehuis
- Hof zum Gutenberg, hoek Schusterstraße/Christofsstraße (volgens de stad Mainz; in de Tweede Wereldoorlog verwoest)5
- In Straatsburg
- 1434 tot 1444 in akten aantoonbaar2 gedocumenteerd
- Terug in Mainz
- in een oorkonde vermeld op 17 oktober 14482 gedocumenteerd
- Uitvinding
- boekdrukkunst met losse letters als systeem van handgietinstrument, letterkast, pers en drukinkt; eerste drukken rond 14503 afgeleid
- Hoofdwerk
- de 42-regelige Bijbel (B42), gedrukt ongeveer 1452 tot 1455 (NDB: 1452–1455, Gutenberg-Gesellschaft: 1452–1454)2,3,6 afgeleid
- Portret
- geen portret uit zijn leven bewaard4
Herkomst: een Mainzer patriciërsfamilie
Johannes Gutenberg heette bij zijn geboorte Johannes Gensfleisch zur Laden. Zijn vader Friele Gensfleisch was patriciër en koopman, zijn moeder heette Else Wirich.2,1 Als zijn geboortehuis wijst de stad Mainz de Hof zum Gutenberg aan, op de hoek van de Schusterstraße en de Christofsstraße; het gebouw werd in de Tweede Wereldoorlog verwoest.5
afgeleid Geboortejaar – afgeleid. De Neue Deutsche Biographie (het Duitse biografische standaardwerk) noemt „tussen 1394/99”.2 De Internationale Gutenberg-Gesellschaft wijst erop dat het ronde jaar 1400 pas aan het eind van de 19e eeuw werd vastgesteld, zodat Mainz in 1900 de 500e verjaardag kon vieren.1 Dat hij op een 24 juni, de dag van Sint-Jan, werd geboren, is een vermoeden op grond van zijn voornaam – geen bewijs.1
vermoed Doop – vermoed. Hij werd waarschijnlijk in de St. Christoph gedoopt; het gotische doopvont van de kerk is bewaard.1
Straatsburg: experimenten met partners (1434–1444)
In Straatsburg is Gutenberg van het voorjaar van 1434 tot het voorjaar van 1444 in akten aantoonbaar.2 Vanaf 1438 was hij met partners van plan pelgrimsspiegels voor de bedevaart naar Aken in serie te maken – maar de bedevaart vond pas in 1440 plaats, een jaar later dan berekend.8
Na de dood van zijn partner Andreas Dritzehn spanden diens broers een proces aan. Het vonnis van de Straatsburgse raad van 12 december 1439 is bewaard, net als getuigenverklaringen. Daarin is sprake van aankopen van lood, „vormen” en een pers die de draaier Conrad Saspach had gebouwd.2,8
Wat daaruit volgt – en wat niet: de akten tonen een werkplaats waarin met metaal, vormen en een pers werd gewerkt. Of Gutenberg in Straatsburg al drukte, is niet gedocumenteerd; de bronnen wijzen eerder op een fase van experimenten.8
Terug in Mainz: lening, werkplaats, geschil
Waar Gutenberg tussen 1444 en 1447 woonde, is onbekend.3 Op 17 oktober 1448 wordt hij in een oorkonde weer in Mainz vermeld.2
Rond 1449/50 leende Johannes Fust hem 800 gulden, enkele jaren later nog eens 800 gulden voor het gezamenlijke „werk der boeken”.3,2 In 1455 eiste Fust zijn geld terug – volgens de Neue Deutsche Biographie 2.026 gulden inclusief rente en rente op rente.2 De afloop is vastgelegd in het Helmasperger’sche Notariatsinstrument (de notariële akte van Helmasperger) van 6 november 1455, genoemd naar de notaris Ulrich Helmasperger.3 Eind 1455 ging het bijbellettertype over naar Fust en Peter Schöffer.2
Late jaren: hofdienaar van de aartsbisschop
Op 14 januari 1465 nam aartsbisschop Adolf II van Nassau Gutenberg aan als hofdienaar (Hofmann). Daarvoor kreeg hij elk jaar hofkleding, 20 Malter koren en 2 Fuder wijn (oude Duitse maten voor graan en wijn) en was hij vrijgesteld van belastingen.2,7
Dood: een bekende datum met een vraagteken
Gutenberg stierf begin 1468 in Mainz, volgens de Gutenberg-Gesellschaft vermoedelijk in de Algesheimer Hof.7 De Neue Deutsche Biographie noemt 3 februari 1468.2 De Gutenberg-Gesellschaft beschouwt deze vaak geciteerde datum daarentegen als een door onderzoekers verspreid gegeven dat mogelijk verzonnen is.7 Gedocumenteerd is een document van 26 februari 1468 waarin Konrad Humery de teruggave van drukgereedschap uit Gutenbergs nalatenschap bevestigt.7
Hij werd waarschijnlijk in de Franciscanenkerk begraven.2,7 Het graf ging verloren toen Mainz in 1793 werd heroverd.5
Waarom er geen echt portret van Gutenberg bestaat
Er is geen portret uit Gutenbergs leven bewaard. Ook het Mainzer monument van Bertel Thorvaldsen (1837) toont hem geïdealiseerd.4 Wie een „Gutenberg-portret” ziet, ziet een latere voorstelling – ook op deze website.
Bewijs of legende?
Eerst nadenken, dan openklappen.