Stand:
Vertaald uit het Duits. Bij verschillen geldt de Duitse versie.

De Gutenbergbijbel
Kernpunten
- De 42-regelige Bijbel (B42) telt 1.282 pagina’s in twee delen.1,2
- Naar schatting werden zo’n 180 exemplaren gedrukt, ongeveer 140 op papier en 40 op perkament.1
- Wereldwijd zijn 49 volledige en onvolledige exemplaren bekend, waaronder 12 op perkament – meegeteld zijn twee Leipziger exemplaren die als vermist gelden.1
- Het exemplaar van Göttingen behoort sinds 2001 tot het UNESCO-documentaire werelderfgoed (Memory of the World).1
- Het vroegste verslag stamt uit een brief van 12 maart 1455.3
Zo citeer je deze pagina: gutenberg-mainz.de: ‘De Gutenbergbijbel (B42): ontstaan, oplage, exemplaren’. https://www.gutenberg-mainz.de/nl/gutenbergbijbel/, geraadpleegd op (datum van je raadpleging). Noem voor afzonderlijke uitspraken ook de bron van het voetnootcijfer.
Wanneer en hoe hij ontstond
De Bijbel werd in Mainz gedrukt tussen ongeveer 1452 en 1455.4,3 De gegevens in de bronnen lopen licht uiteen: de Neue Deutsche Biographie noemt 1452 tot 1455, de Gutenberg-Gesellschaft 1452 tot 1454.4,2 De eerste pagina’s werden met 40 regels per kolom gezet; daarna verkleinde de werkplaats de letterhoogte en zette 42 regels – vandaar de naam „B42”.3 Vier zetters werkten tegelijk aan vier delen van de tekst.3 Nadat de eerste elf katernen gedrukt waren, werd de oplage verhoogd; deze katernen werden opnieuw gedrukt.3
De eerste ooggetuige
Op 12 maart 1455 schreef Enea Silvio Piccolomini vanuit Wiener Neustadt aan kardinaal Juan de Carvajal. Hij berichtte over een man die de herfst ervoor in Frankfurt katernen van gedrukte bijbels had laten zien – zuiver en goed leesbaar. Ooggetuigen spraken van 158 exemplaren, anderen van 180.3
Hoeveel er waren en hoeveel er nog zijn
De schattingen van de oplage zijn verschoven: de Neue Deutsche Biographie (1966) ging uit van ongeveer 150 papieren en 30 perkamenten exemplaren.4 De Duitse UNESCO-commissie noemt nu zo’n 180, waarvan ongeveer 140 op papier en 40 op perkament.1
De Duitse UNESCO-commissie citeert het gegeven dat wereldwijd „samen met de beide nog vermiste Leipziger exemplaren” 49 volledige en onvolledige stukken bekend zijn, waaronder 12 op perkament. Slechts vier perkamenten exemplaren zijn volledig – een daarvan in de Staats- und Universitätsbibliothek Göttingen, het enige in Duitsland.1
Hoeveel daarvan nu werkelijk aanwezig zijn, hangt dus af van de telling: zonder de twee vermiste Leipziger delen blijven er 47 over (eigen berekening uit het gegeven hierboven). Ook de Neue Deutsche Biographie noemde in 1966 „nog 47 exemplaren bewaard”.4 De Internationale Gutenberg-Gesellschaft schrijft daarentegen zonder voorbehoud dat er 49 bewaard zijn.2 We noemen daarom 49 bekende exemplaren en zeggen erbij dat er twee vermist zijn. Waar de afzonderlijke exemplaren nu liggen, laat de tabel Waar zijn de Gutenbergbijbels nu? zien.
Rekensom om mee te denken: bij 1.282 pagina’s en zo’n 180 exemplaren moest elke pagina zo’n 180 keer worden gedrukt – in totaal ongeveer 230.000 paginadrukken, zonder misdrukken. (Eigen berekening uit de gegevens hierboven.)
Wat is een Gutenbergbijbel waard?
Een actuele marktprijs bestaat niet, omdat er geen volledige bijbel meer wordt verhandeld. Het veilinghuis Sotheby’s schrijft dat alle bekende exemplaren zich nu in collecties van instellingen bevinden; een volledig exemplaar zou sinds 1978 niet meer te koop zijn aangeboden.5 Wat we kunnen onderbouwen, zijn een koopprijs van toen, een schatting van het Gutenberg-Museum en de schattingen voor afzonderlijke bladen:
| Jaar | Wat | Bedrag | Soort gegeven |
|---|---|---|---|
| 1978 | tweedelig Shuckburgh-exemplaar, aankoop door Mainz bij een antiquaar | 3,6 miljoen mark | onderhandelde koopprijs6 |
| 2018 | Gutenbergbijbels in het algemeen | „bedragen van tientallen miljoenen” | schatting van het Gutenberg-Museum6 |
| 2019 | een los blad (boek Judit), Sotheby’s New York | 30.000–50.000 Amerikaanse dollar | schatting vóór de veiling7 |
| 2022 | een los blad (boek Numeri), Sotheby’s New York | 50.000–70.000 Amerikaanse dollar | schatting vóór de veiling8 |
| 2025 | een dubbelblad op perkament (boek Genesis), Sotheby’s Londen | 70.000–90.000 pond sterling | schatting vóór de veiling9 |
De Mainzer aankoop van 1978 kwam tot stand met giften: inwoners van Mainz gaven 170.000 mark, het bisdom 25.000 mark, de rest droegen deelstaat en stad. De verkoper ging volgens de mededeling van het museum alleen naar 3,6 miljoen mark omlaag omdat hij het belangrijk vond dat een volledige bijbel terugkeerde naar de plek waar hij was ontstaan.6
Wat afzonderlijke bladen uiteindelijk werkelijk hebben opgebracht, tonen de pagina’s van het veilinghuis niet openbaar; we noemen daarom alleen de schattingen. Wie bladprijzen omrekent naar een heel boek, krijgt geen betrouwbare waarde – een volledig exemplaar is iets anders dan de som van zijn pagina’s. Deze gegevens zijn geen beleggingsadvies.
Online bekijken
Het exemplaar van Göttingen is volledig gedigitaliseerd en vrij toegankelijk (gutenbergdigital.de).1 Links naar de digitale versies van andere bibliotheken staan in de tabel van de exemplaren.
In Mainz bekijken
Het Gutenberg-Museum bezit twee originele Gutenbergbijbels.10 Tijdens de nieuwbouw toont het zijn collectie in het Naturhistorisches Museum – details onder Gutenberg-Museum. Waar in Mainz de Bijbel werd gedrukt, is niet zeker: over het Haus zum Humbrecht in de Schusterstraße zegt de stad Mainz dat hij daar ontstaan „zou zijn”.11 De Internationale Gutenberg-Gesellschaft schrijft stelliger dat Gutenberg zijn drukkerij inrichtte in de „Hof zum Humbrecht”, die later „Schöfferhof” heette.2